نقدینگی در ۴٠ سال اخیر

نقدینگی و تورم از شاخص‌های کلانی هستند که این روزها پاشنه آشیل اقتصاد شده‌اند و منتقدان نیز رشد این دو شاخص را از معضلات اصلی اقتصادی می‌دانند. در واقع در شرایط تورمی، منتقدان اغلب افزایش حجم نقدینگی را دلیل آن می‌دانند و در شرایط کنترل تورم باز هم از قفل‌شدن نقدینگی صحبت می‌کنند. در ادامه لینک دو مقاله در مورد تورم را قرار داده‌ام که در صورت اطلاعات بیشتر می‌توانید آنها را مطالعه کنید.

مجموعه پول شامل سپرده‌های دیداری بخش غیردولتی نزد بانک‌ها و اسکناس و مسکوک در دست اشخاص و شبه پول شامل سپرده‌های سرمایه‌گذاری مدت‌دار، سپرده‌های قرض‌الحسنه پس‌انداز و سپرده‌های متفرقه را نقدینگی می‌نامند؛ به عبارت دیگر نقدینگی، حجم پول نقد در خارج از سیستم بانکی است که قابلیت تورم‌زایی دارد، بدین معنی که چنانچه حجم پول نقد بالا باشد، قدرت خرید بالا رفته و باعث گران‌شدن کالا یا خدمات بیشتر از ارزش موجودشان می‌شود. مقاله زیر در مورد پول را در لینک زیر مطالعه بفرمایید.

بر اساس ارقام موجود، رشد نقدینگی و پايه پولی در دوازده ماهه منتهی به پایان خردادماه سال ۱۴۰۰ به ترتیب به ۳۹.۴ درصد و ۳۰.۷ درصد رسيده است. همچنین حجم نقدينگی در پایان خردادماه سال ۱۴۰۰ نسبت به پایان سال ۱۳۹۹ معادل ۶.۶ درصد رشد نشان می‌دهد که در مقایسه با رشد متغیر مذکور در دوره مشابه سال قبل (۷.۵ درصد) به میزان ۰.۹ واحد درصد کاهش یافته است.

از سوی دیگر، پایه پولی در پایان خرداد‌ماه سال ۱۴۰۰ نسبت به پایان سال ۱۳۹۹ معادل ۹.۲ درصد رشد نشان می‌دهد که در مقایسه با رشد متغیر مذکور در دوره مشابه سال قبل (۸.۶ درصد) به میزان ۰.۶ واحد درصد افزایش یافته است. افزایش رشد پایه پولی در خردادماه سال ۱۴۰۰ نسبت به پایان سال ۱۳۹۹ عمدتا به دلیل استفاده از وجوه مربوط به تنخواه گردان خزانه و افزایش سقف مجاز استفاده از آن (از ۳ درصد به ۴ درصد بر اساس مصوبه ۱۴۰۰.۳.۲۶ هیات وزیران) و همچنین پرداخت ۲۰ هزار میلیارد ریال تنخواه به سازمان هدفمندسازی یارانه ها (موضوع جزء (۴) بند (الف) تبصره (۱۴) قانون بودجه سال ۱۴۰۰ کل کشور) به منظور پرداخت به شرکت مادرتخصصی بازرگانی دولتی ایران برای خرید تضمینی گندم بوده است.

بررسی رشد اجزای نقدینگی نشان می‌دهد که رشد دوازده ماهه پول از نقطه حداکثر آن یعنی ۸۸.۶ درصد در مهرماه سال ۱۳۹۹ به ۴۴.۶ درصد در پایان خرداد ماه سال ۱۴۰۰ کاهش یافته که حاکی از تقویت ماندگاری سپرده‌ها و استقبال بیشتر از سپرده‌گذاری بلندمدت در بانک‌هاست. در خرداد ‌ماه ۱۴۰۰ با هدف مدیریت نقدینگی بازار، بانک مرکزی در تعامل با بانک‌ها اقدامات زیر را انجام داد:

١. انجام عملیات بازار باز مجموعاً به ارزش ۱۵۷.۹ هزار میلیارد ریال در قالب توافق بازخرید معکوس با سررسیدهای ۷ روزه (مانده توافق بازخرید معکوس از محل عملیات بازار باز در پایان خردادماه معادل ۶۴.۴ هزار میلیارد ریال بوده که این عدد گویای جذب منابع مازاد بانک‌ها در بازار بین بانکی است).

٢. استفاده از اعتبارگیری قاعده‌مند بانک‌ها در نرخ سقف برای رفع نیازهای نقدینگی اضطراری با حجم ۳۱۹ هزار میلیارد ریال (مانده اعتبارگیری قاعده‌مند در پایان خردادماه معادل ۷.۲ هزار میلیارد ریال بوده است).
راه‌های مختلفی برای کنترل نقدینگی وجود دارد، اما واقعیت آن است که در شرایط حاکم دست‌ بانک مرکزی بسته است زیرا این نهاد پولی در تحریم به سر می‌برد و در صورت خروج از این وضعیت تحریمی و آزاد شدن پول‌های ایران برای جلوگیری از رشد نقدینگی و تورم روشی که دیگر کشورها مورد استفاده قرار دادند، حتی ایران پیش از انقلاب هم آن را انجام داد را در پی گیرد.

بهترین کاری که در این خصوص برتر به نظر می‌رسد، سرمایه‌گذاری در خارج از کشور است، البته در این صورت باید اطمینان حاصل شود که به بهانه‌های مختلف سرمایه فوق ضبط و اتفاقات گذشته تکرار نشود.

علاوه بر مسئله دیپلماسی بهتر آن است تا روش کنونی بیشتر مورد توجه قرار گیرد، یعنی کنترل چاپ اسکناس و جلوگیری از دلارپاشی در بازار ایران، زیرا تزریق پول به یکباره نقدینگی و تورم را از کنترل خارج خواهد کرد.

رابطه نقدینگی و شاخص‌های اقتصادی 

رابطه بلندمدت و تقریبا یک به یکی بین عرضه پول و نرخ تورم وجود دارد و این رابطه تقربیا در بیشتر کشورها مشاهده شده است. بنابراین عرضه پول در بلندمدت رابطه تقریبا یک به یکی با نرخ تورم دارد. اما در کوتاه مدت عرضه و تقاضای پول می‌تواند رابطه بین نقدینگی و تورم را تحت تاثیر قرار دهد. در کوتاه مدت عواملی که برروی تقاضا برای پول و شبه پول موثر است بر نرخ تورم و چگونگی رشد شاخص قیمتها متناسب با رشد نقدینگی اثر گذار است.

رابطه بلندمدت و تقریبا یک به یکی بین عرضه پول و نرخ تورم وجود دارد
رابطه بلندمدت و تقریبا یک به یکی بین عرضه پول و نرخ تورم وجود دارد
رابطه بلندمدت و تقریبا یک به یکی بین عرضه پول و نرخ تورم وجود دارد 

در صورتی که تقاضا برای شبه پول افزایش یافته و سرعت گردش پول کاهش یابد می‌توان انتظار داشته باشیم که نرخ تورم کمتر از مقدار متوسط آن در بلندمدت رشد داشته باشد. در حالت مقابل در شرایطی که تقاضا برای پول افزایش می یابد نرخ رشد شاخص قیمتها می‌تواند فراتر از متوسط نرخ تورم در بلند مدت قرار گیرد. اما باید توجه داشت که رشد هر یک از اجزای نقدینگی مانند پول و شبه پول نمی تواند برای مدت زیادی به طور مستمر تفاوت قابل توجه با یکدیگر داشته باشد.

دیدگاه مکاتب مختلف در خصوص چگونگی اثرگذاری تغییر در حجم پول بر متغیرهای حقیقی اقتصادی و همچنین قیمت کالاها و دارایی‌ها متفاوت است، اما همه بر این موضوع اتفاق دارند که تغییر در حجم پول در بلندمدت منجر به تغییر قیمت کالاها و دارایی ها از جمله قیمت سهام می‌شود.

کینزین‌ها و پولیون (از مکاتب مرتبط با این موضوع) در این مساله که مردم در زمان افزایش حجم پول چه نوع دارایی مالی را جانشین آن می‌کنند ، اتفاق نظر ندارند. میتوان دیدگاه کینزین ها را نسبت به مکانیسم اثرگذاری به این ترتیب بیان نمود که آنها معمولا دارایی هایی را که دارای درآمد ثابتند (مانند اوراق قرضه و خزانه) جانشین خوبی برای پول می‌دانند، به عبارتی در رویکرد کینزین ها بازدهی تمام دارایی ها از جمله سهام یکسان و بدون ریسک در نظر گرفته می‌شود.

مکانیسم اثرگذاری به این ترتیب است که هرگونه افزایش عرضه پول از طریق کاهش نرخ بهره باعث افزایش تقاضای دارایی‌های مالی از جمله سهام و در نتیجه افزایش قیمت آنها می‌شود.در مقابل، پولیون استدلال می‌کنند که افزایش حجم پول به طور مستقیم و بدون واسطه بر جریان مخارج و قیمت دارایی‌ها اثر خواهد گذاشت. افزایش در حجم پول، تعادل بین مانده پول واقعی و مانده پول مطلوب را بر هم زده و در تلاش برای از بین بردن اضافه عرضه، افزایش تقاضا در دامنه وسیعی از کالاها و خدمات و همچنین دارایی های مالی به وجود خواهد آمد.

افزایش یا کاهش نرخ بهره تاثیر مستقیم بر تورم دارد
افزایش یا کاهش نرخ بهره تاثیر مستقیم بر تورم دارد
افزایش یا کاهش نرخ بهره تاثیر مستقیم بر تورم دارد

از سوی دیگر آنها فرض می کنند دارایی‌هایی که جانشین پول می شوند بسیار متنوع هستند. این دارایی‌ها طیف وسیعی از دارایی‌های مالی با ریسک‌های مختلف (مانند اوراق قرضه خزانه، رهنی، سهام و ...) و همچنین دارایی‌های حقیقی (بناها و کالاهای بادوام و ...) را در بر می‌گیرد.