تورم چیست؟

تورم به عنوان یکی از مفاهیم مهم اقتصادی در علم اقتصاد مطرح می‌شود که در این مقاله به زبانی ساده به تعریف آن می‌پردازم.

Image for post
Image for post

تعریف ساده  تورم ، افزایش قیمت‌هاست و علت‌های گوناگونی می‌تواند داشته باشد. یک علت ساده آن، این است که مقدار پول در جامعه بیش از مقدار تولید باشد.
به عنوان مثال در یک اقتصاد ساده، ۱۰۰ عدد لیوان به قیمت ۲۰۰۰ تومان تولید شده است که مجموع قیمت آن، ۲۰۰۰۰۰ تومان است.
حال اگر دولت، اقدام به چاپ اسکناس کند و ۲۰۰۰۰۰ تومان اسکناس وارد مدار اقتصاد کند، قیمت لیوان، دو برابر می‌شود. این تعریف و مثال ساده ترین مفهوم تورم است.

تورم یک اصل پذیرفته‌شده در اقتصاد امروز است

 

Image for post
Image for post

 

به‌طورکلی تورم را به لحاظ شدت افزایش سطح عمومی قیمت‌ها می‌توان به سه نوع تقسیم-بندی نمود:

تورم خفیف و خزنده: افزایش کند و ملایم قیمت‌ها در طول زمان را تورم خفیف یا خزنده می‌گویند. از ویژگی‌های بارز این نوع تورم آن است که معمولاً رشد یک‌رقمی سطح عمومی قیمت‌ها را در سال به دنبال دارد.

  • تورم شدید یا تازنده: هنگامی‌که آهنگ سرعت رشد قیمت‌ها شدید باشد، آن را تورم شدید یا تازنده تلقی می‌نمایند. نرخ‌های تورم بالاتر از ۱۰ درصد را اغلب تورم شدید در نظر می‌گیرند.
  • تورم بسیار شدید یا ابرتورم: در شرایطی که رشد قیمت‌ها بسیار سریع و لجام‌گسیخته باشد و به‌نوعی بالاتر از ۵۰ درصد در ماه باشد، آن را تورم بسیار شدید یا ابرتورم می‌نامند.
Image for post
Image for post

علاوه بر این تقسیم بندی کلی می‌توان تورم را به دسته‌های کوچکتری نیز تقسیم کرد:

 تورم پنهان 

تورمی که در آن قیمت ثابت، ولی کیفیت کمتر می‌شود.

تورم خزنده

تورمی آرام و پیوسته است و معمولاً به علت افزایش تقاضا است. بعضی اقتصاددانان معتقدند که محرکی برای افزایش درآمد است و بعضی دیگر معتقدند که سبب کاهش قدرت خرید است (هر ۲۵ سال ۵۰%).

تورم رسمی

تورمی که به علت افزایش عرضه پول از سوی دولت بوجود می‌آید.

تورم ساختاری

تورمی که به علت افزایش قیمت‌ها به دلیل وجود تقاضای اضافی بوجود می‌آید. در این نوع تورم دستمزد‌ها به دلیل وجود فشار (کمبود) در برخی بخش‌ها افزایش می‌یابد. این نوع تورم در کشور‌های در حال پیشرفت زیاد است.

تورم سرکش

افزایش سریع و بی حد و مرز قیمت‌ها را گویند که آثارش:

  • ۱- کاهش ارزش پول،
  • ۲- گسستگی روابط اقتصادی 
  • ۳- فرو پاشی نظام اقتصاد است.

این نوع تورم معمولاً پس از جنگ‌ها یا انقلاب‌ها رخ می‌دهد، مثل افزایش قیمت ۲۵۰۰% در آلمان در سال ۱۹۲۳.

 

Image for post
Image for post

تورم شتابان

افزایش سریع و شدید نرخ تورم است. مثلاً وقتی دولت سعی کند بیکاری را پایین‌تر از حد طبیعی نگاه دارد، این اقدام باعث افزایش تورم می‌شود.

تورم مهار شده

تورمی است که به دلیل وجود شرایط تورمی در کشور ایجاد شده است و در مقابل از افزایش آن جلوگیری شده است. این شرایط معمولاً از فزونی تقاضای کل بر عرضه‌ی کل کالا‌ها و خدمات پدید می‌آید که با فرض ثابت بودن دیگر شرایط به ازدیاد قیمت‌ها می‌انجامد.

تورم فشار سود

تورمی که در آن تلاش سرمایه داران برای تصاحب سهم بزرگی از درآمد ملی منشأ تورم است.

تورم فشار هزینه

تورمی که مستقل از تقاضا صرفاً از افزایش هزینه‌های تولید ناشی می‌شود. مثال بارز چنین تورمی را در تمام کشور‌های صنعتی غرب پس از افزایش استثنایی بهای نفت در سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۸ می‌توان دید. برخی اقتصاددانان معتقدند که متداولترین منبع تورم فشار هزینه قدرت اتحادیه‌های کشوری است که اضافه دستمزدی بیش از افزایش بازدهی بدست می‌آورند و این خود در یک مارپیچ تورمی موجب افزایش قیمت‌ها و متقابلاً تقاضا برای دستمزد بیشتر می‌شود.

منتقدان از این نظریه استدلال می‌کنند که اگر اتحادیه‌های کارگری هنگامی موفق به افزایش دستمزد شوند که سطح تقاضای کل برای جبران آن به اندازه‌ی کافی افزایش نیافته باشد گرایش‌هایی در جهت افزایش بیکاری بوجود خواهد آمد که اثرات رکودی بر اقتصاد خواهد داشت.

چنین فرایندی نمی‌تواند به طور نامحدود ادامه یابد و بنابراین تورم فشار هزینه یقیناً نمی‌تواند بیان کننده‌ی تورم مزمنی باشد که کشور‌های اروپای غربی پس از جنگ جهانی دوم به آن دچار شدند؛ لذا افزایش قیمت را در مرحله نخست، یا باید حاصل تقاضای اضافی دانست و یا حاصل بالا بردن کل تقاضای پولی برای جلوگیری از بیکاری.

تورم فشار تقاضا

تورم ناشی از فزونی تقاضای کل نسبت به کل جریان کالا و خدمات ایجاد شده در اقتصادی که همه‌ی عوامل تولید را با ظرفیت کامل بکار گرفته باشد. هرگاه تقاضای مصرف کنندگان، دولت و بنگاه‌ها برای کالا‌ها و خدمات بر عرضه‌ی موجود فزونی گیرد، قیمت‌ها در اثر این عدم تعادل افزایش خواهد یافت.

در اصل افزایش قیمت باید تقاضای اضافی را از میان بردارد و بار دیگر تعادل برقرار سازد و بر این اساس باید برای گرایش مستمر به سوی تورم، که ویژگی بسیاری از اقتصاد‌های پس از جنگ شده است، توصیفی یافت.

 

Image for post
Image for post

 

یکی ازنظریه‌های رایج در این باره مازاد مستمر تقاضا را ناشی از سیاست دولت می‌داند. بنا به این نظریه در حالی که مصرف کنندگان و شرکت‌ها به هنگام افزایش قیمت‌ها تقاضای خود را کاهش می‌دهند، دولت به دلیل توانایی اش در تامین مالی مخارج خود از محل ایجاد پول، می‌تواند میزان مخارج خود را به ارزش واقعی حفظ کند یا حتی افزایش دهد. در نتیجه‌ی این اقدام نه تنها میل مستمر به تورم بوجود می‌آید بلکه سهم بخش دولتی از کل منابع موجود در اقتصاد نیز افزایش می‌یابد.

تورم انتقال تقاضا

نظریه‌ای که عناصر تورم فشار تقاضا و فشار هزینه را با هم ترکیب می‌کند و تغییر در ساخت تقاضای کل را دلیل تورم می‌شمارد. هرگاه اقتصاد دچار انعطاف ناپذیری‌های ساختاری باشد، گسترش برخی صنایع با افول برخی دیگر از صنایع همراه خواهد بود و عوامل تولید را به آسانی نمی‌توان به بخش‌های تولیدی انتقال داد. از این رو برای جذب وسایل تولید به سوی صنایع در حال گسترش، باید قیمت‌های بالاتری پرداخت شود. در نتیجه کارگران بخش‌های افول یابنده خواستار دستمزدی برابر با کارگران دیگر بخش‌ها می‌شوند و ترکیب این عوامل به تورم می‌انجامد.


تورم فشار قیمت

نوعی تورم فشار هزینه که در اثر تحمیل قیمت‌های بسیار گزاف از سوی صاحبکاران اقتصادی با هدف دستیابی به سود‌های کلان بدست می‌آید.

تورم فشار دستمزد

نوعی تورم فشار هزینه که سرچشمه‌ی فرایند تورم را فشار اتحادیه کارگری بر بازار کار می‌داند. این برداشت دارای طیف گسترده‌ای است که در یک سوی آن اعمال قدرت انحصاری اتحادیه‌های کارگری و الگو‌های قدرت چانه زنی آن‌ها بر پایه‌ی متغیر‌های اقتصادی قرار دارد و در سوی دیگر الگو‌های غیر اقتصادی مبارزه جویی این اتحادیه ها.

مزایای تورم 

تورم در حدود ۲ الی ۳ درصد نه تنها مضر نیست بلکه نشانه توسعه اقتصادی کشور می‌باشد از دیگر مزایای تورم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • در ابتدا قدرت خرید پول پایین می‌آید، ولی بعد از آن میزان تولید بالا می‌رود تا با رسیدن به ثبات به حالت طبیعی خود باز گردد، بنابراین این باعث افزایش تولید داخلی در کشور می‌شود.
  • در بیشترین حد تورم کارخانه‌ها و موسسه‌ها و برنامه‌های اساسی و اقتصادی شکل می‌گیرند.
  • در آخر باید اشاره کرد که فرهنگ تولید به کمک فشار تورم توسعه و گسترش پیدا می‌کند.
Image for post
Image for post

معایب تورم برای نظام کشور‌ها

  • افزایش تورم باعث بی ارزش شدن پول ملی کشور می‌شود.
  • تولید کنندگان از خریدن مواد اولیه کالا‌ها خودداری کرده و سرمایه خود را صرف این کار نمی‌کنند، چرا که در این دوران کار‌های دلالی بسیار رواج پیدا می‌کند، به همین خاطر تولیدکنندگان یا بیکار می‌شوند و یا روی به کار دلالی می‌آورند تا بتوانند اندک درآمدی از این راه داشته باشند.
  • در زمانی که با افزایش تورم مواجه هستیم، درآمد به صورت ناعادلانه‌ای تقسیم می‌شود؛ افرادی که در ابتدا سرمایه‌های غیر نقدی زیادی دارند، با افزایش تورم و گذر زمان، سرمایه آن‌ها هم افزایش پیدا میکند و ثروتمندان را ثروتمند‌تر می‌کند، در مقابل افرادی که در ابتدا سرمایه کمی و یا نقدی دارند، به مرور زمان با افزایش تورم سرمایه خود را از دست میدهند و روز به روز ضعیف‌تر و فقیرتر می‌شوند.
  • تورم موجب افزایش قیمت اجناس در تجارت بین المللی می‌شود که نتیجه آن، کاهش میزان صادرات و افزایش واردات در کشور است.

دلایل ایجاد تورم 

علل تورم به ۲ دسته تقسیم می‌شوند:

۱) دلایل اقتصادی ایجاد تورم 

  • ۱. واردات بی‌اساس
  • ۲. اعتبارات بانکی بیش از حد
  • ۳. بی توجهی به بخش تولید
  • ۴. افزایش حجم پول در حال گردش
  • ۵. صنایع مونتاژ
  • ۶. ناسالم بودن نظام توزیع
  • ۷. وجود دلالان و واسطه‌ها در اقتصاد کشور
  • ۸. صدور کالا‌های مورد نیاز جامعه در خارج
  • ۹. افزایش بی از اندازه‌ی هزینه‌های دولت
  • ۱۰. هماهنگ نبودن بخش‌های مختلف تولید
Image for post
Image for post

۲) دلایل غیر اقتصادی ایجاد تورم 

  • ۱. ترس از آینده
  • ۲. وقوع حوادث اجتماعی یا سیاسی مانند: جنگ، کودتا و...
  • ۳. ترویج فرهنگ مصرف‌گرایی
  • ۴. بلایای طبیعی مانند: سیل، زلزله، خشکسالی و...
  • ۵. سودجویی و منفعت طلبی بیش از حد اعضای جوامع

همه‌ی موارد فوق از علل تورم بوده که در بازه‌های زمانی مختلف تاثیر بسیاری زیادی بر نوسان نرخ تورم کشور‌های مختلف داشته‌اند.

راه‌های مبارزه با تورم  

 این راهکار‌ها به ۲ دسته تقسیم می‌شوند:

۱. سیاست‌های درآمدی:

در سیاست‌های درآمدی دخالت مستقیم در بازار ارز و عوامل تولید کننده تورم کنترل می‌شود این روش خیلی کاربردی نمی‌باشد چرا که در آن مناطق زیادی نیاز به اصلاح دارند.

۲. سیاست‌های پولی و مالی:

در این روش هدف محدود کردن تقاضای کل می‌باشد؛ این کار از طریق جمع آوری پول به صورت سرمایه‌های غیر نقدی انجام می‌گیرد.