فضل و احسان

      فضل در لغت به معنای زیاده از حد اقتصاد و میانه است و به هر عطیه ­ای که دادن آن واجب نیست، فضل گفته می شود. (ر.ک: المفردات في غريب القرآن، ص639) ، فضل از جمله صفاتی است که در قرآن کریم به خداوند نسبت داده شده و بیش از صد بار به آن اشاره شده است از جمله: « أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَ لَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لايَشْكُرُونَ؛ آيا از [حال] كسانى كه از بيم مرگ از خانه ‏هاى خود خارج شدند و هزاران تن بودند خبر نيافتى پس خداوند به آنان گفت: تن به مرگ بسپاريد آنگاه آنان را زنده ساخت آرى خداوند نسبت به مردم صاحب بخشش است ولى بيشتر مردم سپاسگزارى نمى كنند.»(بقره، آیه۲۴۳)

     البته فضل و احسان خداوند مختص گروه ویژه­ اى نیست و شامل همه می ­شود چنان که در دعاى جوشن کبیر آمده است: «یا من فضله عمیم؛ ای کسی که احسانش عمومی است» فضل و رحمت خدا، همچون باران بر همه جا می­ بارد و انسان­ ها ـ مانند زمین ­ها ـ بسته به استعداد و استحقاقشان از این فضل الهی استفاده می ­کنند؛ بدیهی است هر چه زمینه برای دریافت فراهم شود بهره­ مندی از آن بیشتر خواهد بود.

ادیم زمین، سفره عام اوست       بر این خوان یغما چه دشمن چه دوست

                                                                                                   سعدی

       در کنار فضل و احسان عام که به دوست و دشمن عنایت شده است الطاف خاصی هم وجود دارد که خداوند به هرکس که خواست می­ دهد: « وَ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَ اكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ* وَ لاتُؤْمِنُوا إِلا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ* يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ؛ و گروهى از اهل كتاب گفتند به آنچه که بر مؤمنان [مسلمانان‏] نازل شده است، در آغاز روز ايمان بياوريد و در پايان روز انكارش كنيد، شايد [از دين خود] برگردند و جز به كسى كه از دين شما پيروى مى‏ كند، ايمان نياوريد. بگو: هدايت، هدايت الهى است[و باور مكنيد] كه به كسى نظير آنچه به شما داده شده است داده شود يا [بتوانند] در پيشگاه خداوند با شما احتجاج كنند بگو: چنين فضلى در دست خداوند است، به هركس كه بخواهد مى‏ بخشد و خداوند گشايشگر داناست. هركس را كه بخواهد مشمول رحمت خويش مى‏ گرداند و خدا دارنده بخشش و بخشايش عظيم است.»(آل عمران، ۷۴ـ72)

تویی کاول ز خاکم آفریدی         بفضلم ز آفرینش برگزیدی

                                                            نظامی

بر فضل توست تکیه امید او از آنک            پاشنده عطایی و پوشنده خطا

                                                                             خاقانی