عالم فانی

خوش است عمر دریغا که جاودانی نیست             پس اعتماد بر این پنج روز فانی نیست

                                                                                          سعدی

زان پیشتر که عالم فانی شود خراب               ما را ز جام باده گلگون خراب کن

                                                                              حافظ

     بر اساس بینش توحیدی، فقط خداوند باقی بالذات است؛ از این‌رو غیر خداوند همه فانی هستند. بنابر تصریح آیات قرآن مجید: «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ* وَ يَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَ الإِكْرَامِ؛ همه زمینیان فانی شدنی ­اند و فقط ذات با شکوه و ارجمند پروردگارت باقی است.»(الرحمن، آیات27ـ26) بنابراین وجود و بقای غیر خداوند فقط به واسطه‌ توجه و عنایت خداوند میسر خواهد بود. البته از آن‌جا که عنایت خداوند به بقای موجودات به لحاظ استعدادهاست، چون استعدادها متفاوت است بقای موجودات هم متفاوت خواهد بود و به محض قطع عنایت الهی،آن موجود معدوم می­ گردد.

      آیه دیگری که بر فانی بودن عالم دلالت می ­کند، آیه: «وَ لاتَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ؛ با خداوند معبود دیگری را مخوان جز او معبودی وجود ندارد، هرچیزی جز ذاتِ او فانی و نابود است، فرمانروایی فقط در اختیار اوست و همه را به سوی او باز می ­گردانند.»(قصص، آیه۸۸) می ­باشد. این آیه به صراحت بر نابودی تمام موجودات دلالت می­ کند، عمومیتش حتی از آیه قبل نیز بیشتر است؛ زیرا تمام موجودات زمین و آسمان را در بر می­ گیرد، بر خلاف آیه قبل که تنها موجودات زمینی را شامل می­ شد. بنابر این غیر از خدا فانی است.

     به بیان دیگر با توجه به آیه شریفه: «...إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ؛ ... ما مملوک خداییم و بی ­شک به سوی او باز می گردیم.»(بقره، آیه156) جهان، ماهیت «از اویی و به سوی اویی» دارد، با این توضیح که او باقی است ولی جهان، فانی؛ یعنی واقعیت جهان واقعیت «از اویی» است بدون اینکه تمام‏ واقعیت آن «از اویی» باشد، این جهان در عین اینکه حادث ذاتی است، حدوث زمانی هم دارد، یعنی یک واقعیت متغیر و متحرک، بلکه بالاتر از آن، عین حرکت است، و چون عین حرکت است یک حدوث مستمر است و به طور دائم در حال خلق شدن و فناست، یک لحظه نیست که جهان خلق و فانی نشود.

      این جهان ماهیت «به سوی اویی» دارد، یعنی همان طور که از اوست، به سوی او هم هست پس جهان در کل خود یک سیر نزولی طی کرده و در حال طی کردن یک سیر صعودی به سوی اوست همه از آن خدا هستند و به سوی‏ خدا بازمی ­گردند: «صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَ مَا فِي الأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الأُمُورُ؛ به راه خداوندی که آنچه در آسمان­ ها و زمین است فقط در سیطرۀ مالکیت و فرمانروایی اوست، آگاه باشید! [همۀ] امور به سوی خداوند بازمی­ گردد.» (شوری، آیه53)