جان

 نفس، روان، روح:

جان که او جوهرست و در تن ماست                  کس نداند که جای او به کجاست

                                                                                    نظامی

می پنداری که جان توانی دیدن            اسرار همه جهان توانی دیدن

                                                                                                          عطار

      اگر چه جان و روان در ظاهر به یک معناست ولی تفاوت ­هایی باهم دارند؛ اول اینکه روان مختص نفس انسان است ولی جان به نفوس حیوانات هم گفته مى شود:

میازار موری که دانه کش است                   که جان دارد و جان شیرین خوش است

                                                                                                                 فردوسی

     تفاوت دوم اینکه جان از زمان انعقاد نطفه تا آخر عمر در بدن وجود دارد، ولی روان یا روح در زمان معینی به جنین تکامل یافته دمیده می ­شود و به استثنای ساعات خواب و اغماء و بیهوشی همراه انسان می ­باشد. در این سه حالت(خواب و ...) اعمال فيزيكي حياتی بدن ـ جان ـ نسبتاً فعّال است ولی روح در خارج از بدن قرار دارد: «اللَّهُ يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَ الَّتِی لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَ يُرْسِلُ الأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛ خدا روح مردم را هنگام مرگشان به تمامى باز مى‏ ستاند و[نيز] روحى را كه در[موقع] خوابش نمرده است[قبض مى­ كند] پس آن[نفسى] را كه مرگ را بر او واجب كرده نگاه مى­ دارد و آن ديگر [نفسها] را تا هنگامى معين[به سوى زندگى دنيا] بازپس مى ‏فرستد قطعا در اين [امر] براى مردمى كه مى ‏انديشند نشانه‏ هايى[از قدرت خدا] است.»(زمر، آیه۴۲)

     بنابر این هر انسانی، دو گونه مرگ دارد: يكی كوتاه مدّت که هنگام خواب عارض مي­ شود و ديگری بلندمدت که يك بار در پايان زندگی در اين جهان، اتفاق می ­افتد. در کوتاه مدت جان در بدن وجود دارد و آماده پذيرایي مجدّد از روح باقی می ­ماند. امّا در بلند مدت، جان در جسد (بدن بدون جان) وجود ندارد و فعّاليت قلب، به علّت اين كه مدّت جدایی روح، طولانی خواهد بود و ادامه آن بدون وجود روان، ضرورتی ندارد؛ متوقّف مي ­شود و اعضای رئيسه ديگر هم، از فعّاليّت باز می ماند که به متلاشی شدن جسم می ­انجامد. سخن آخر اینکه:

تن آدمی شریف است به جان آدمیت        نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

                                                                         سعدی