بی وفایی معشوق

    احترام به عهد و پیمان ریشه فطری دارد و هر انسانی که از فطرت پاک خود دور نشده باشد، عمل به آن را لازم می­ داند. علاوه بر آن در تمام ادیان الهی بر آن تأکید شده است. در دین اسلام وفای به عهد بارها مورد تأکید قرار گرفته است: «وَ لاتَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لانُكَلِّفُ نَفْسًا إِلا وُسْعَهَا وَ إِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَ لَوْكَانَ ذَا قُرْبَى وَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ؛ و به مال يتيم جز به نحوى نيكوتر نزديك نشويد تا به حد رشد خود برسد و پيمانه و ترازو را به عدالت تمام بپيماييد هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمى‏ كنيم و چون[به داورى يا شهادت] سخن گوييد، دادگرى كنيد هر چند[در باره] خويشاوند[شما] باشد و به پيمان خدا وفا كنيد. اينهاست كه[خدا] شما را به آن سفارش كرده است؛ باشد كه پند گيريد.»(انعام، آیه۱۵۲) و نیز آیه: «وَ لاتَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولا؛ و به مال يتيم جز به بهترين وجه نزديك نشويد تا به رشد برسد و به عهد[خود] وفا كنيد زيرا كه از پيمان پرسش خواهد شد.»(اسراء، آیه۳۴)

    به همان اندازه که از وفای به عهد تمجید شده، از بی­ وفایی نکوهش شده است. بی­ شک پیمان ­شکنی پیامدهای ناگواری دارد که سلب اعتماد عمومی یکی از آنهاست؛ اگر وفای به عهد، نادیده گرفته شده و پیمان­ ها شکسته شود، سرمایه بزرگ اعتماد عمومی از بین می­ رود. در این صورت، بیشترین زیان متوجه شخص پیمان شکن خواهد بود: «إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّمَا يَنْكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَ مَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ فَسَيُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا؛ در حقيقت كسانى كه با تو بيعت مى­ كنند جز اين نيست كه با خدا بيعت مى­ كنند دست ‏خدا بالاى دست­ هاى آنان است پس هر كه پيمان‏ شكنى كند تنها به زيان خود پيمان مى­ شكند و هر كه بر آنچه با خدا عهد بسته وفادار بماند به زودى خدا پاداشى بزرگ به او مى ‏بخشد.»(فتح، آیه10)

   علی­رغم این تأکیدات در ادبیات صحبت از بی­ وفایی است؛ شاعر به امید وفای معشوق، از دین و دل دست می­ کشد و پای به راه می­ گذارد امّا معشوق دین و دل را به یغما برده و بی ­وفایی می­ کند. اغلب سرّ و رمزهایی که بین عاشق و معشوق وجود دارد، به سبب بی وفایی معشوق بی­نتیجه می ­ماند. اکثر شاعران معتقدند که معشوق مستغنی است و گوشه چشمی به عاشق نمی­ کند؛ به بیان بهتر، معشوق بی وفاست و به عاشق بی محلی می ­کند.

یار با ما بی ­وفایی می­ کند             بی ­گناه از من جدایی می ­کند

شمع جانم را بکشت آن بی­ وفا          جای دیگر روشنایی می­ کند

می کند با خویش خود بیگانگی           با غریبان آشنایی می­ کند

جو فروش است آن نگار سنگ دل          با من او گندم نمایی می­ کند

یار من اوباش و قلاش است و رند           بر من او خود پارسایی می­ کند

ای مسلمانان به فریادم رسید           کان فلانی بی وفایی می ­کند

                                                                                            سعدی

      اگر این معشوق زمینی باشد، بی ­وفایی معشوق تاحدودی قابل فهم است و اگر منظور معشوق ازلی و خدا باشد، با آیات قرآن همخوانی ندارد. در حالی که خداوند، خود را باوفاترین معرفی می ­کند: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَ الإِنْجِيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ؛ در حقيقت ‏خدا از مؤمنان جان و مالشان را به[بهاى] اينكه بهشت براى آنان باشد، خريده است همان كسانى كه در راه خدا مى‏ جنگند و مى ­كشند و كشته مى­‏ شوند[اين] به عنوان وعده حقى در تورات و انجيل و قرآن بر عهده اوست و چه كسى از خدا به عهد خويش وفادارتر است؟ پس به اين معامله ‏اى كه با او كرده ‏ايد، شادمان باشيد و اين همان كاميابى بزرگ است.»(توبه، آیه111) و همچنین، کمترین احتمال پیمان شکنی را نسبت به خود قاطعانه رد می ­نماید: «وَ قَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لاتَعْلَمُونَ؛ و گفتند جز روزهايى چند هرگز آتش به ما نخواهد رسيد بگو مگر پيمانى از خدا گرفته­ ايد كه خدا پيمان خود را هرگز خلاف نخواهد كرد يا آنچه را نمی ­دانید به دروغ به خدا نسبت مى‏ دهيد.»(بقره، آیه80)