مروری بر کتاب انسان خداگونه

معرفی کتاب:

کتاب "انسان خداگونه؛ تاریخ مختصر آینده" نوشته یووال نوح هراری در سال 2015 منتشر شد. این کتاب در ایران توسط نشر نو و به قلم زهرا عالی در سال 1397 ترجمه شد. کتاب قبلی نویسنده، انسان خردمند، توضیح مسیر طی شده بشر در طی 200 هزار سال گذشته بود و انسان خداگونه تلاش دارد مسیر احتمالی آینده بشر را واکاوی کند. کتاب در یک مقدمه طولانی (که فصل 1 کتاب است) و سه بخش دسته‌بندی شده و در مجموع در قالب 11 فصل ارائه شده است. من نسخه‌ی لاتین کتاب را مرور نکرده‌ام؛ اما ترجمه فارسی آن بسیار روان (شاید روان‌تر از انسان خردمند) بود و حس مواجه با متنی ترجمه شده در مخاطب زنده نمی‌شود. از دیگر رو مقدمه مترجم بر کتاب نیز به نظر من خیلی خوب بود. این کتاب، به همراه دیگر آثار هراری، در آبان 98 در ایران لغو مجوز شد. از این رو برای مطالعه‌ی آن باید از نسخ منتشرشده قبلی (که همچنان در برخی کتاب‌فروشی‌ها موجود است) یا نسخ منتشرشده توسط ناشران غیر رسمی یا نسخه‌ی pdf موجود در اینترنت استفاده کرد.         


خلاصه کتاب:

اراده‌ی بشر در طی چند سده گذشته غلبه بر بیماری، قحطی و جنگ بوده و امروز این مسائل عملا برای بشر حل شده‌اند. حال انسان در مسیری گام بر می‌دارد که به سه هدف خوشبختی، نامیرایی و خداگونگی برسد. با این حال دنیایی که این اهداف در آن محقق شده باشند؛ مسائلی غیرقابل پیش‎بینی برای انسان به ارمغان می‌آورد.

آنچه انسان را از دیگر موجودات زمین متمایز کرد؛ قدرت او در انتزاع مفاهیم غیرملموس بود که به او امکان همکاری بزرگ مقیاس داد و از همین مجرا او توانست بر جهان مسخر شود. او در این مسیر، برای توجیه استثمار تمام عالم، خود را اشرف مخلوقاتی نامید که همه‌ی موجودات باید در خدمت او باشند و او مجاز است که برای رفاه خود هر رفتاری با دیگر موجودات داشته باشد. علم و دین، دو بخش از واقعیت‌های بین‌الاذهانی بودند که چنین بستر نظری برای انسان فراهم کردند. در ادامه، بشر پا را فراتر از گذاشت و از ادیان الهی عبور کرد و اومانیسم را به مثابه‌ی دینی جدید بنیان گذاشت. در ادیان الهی، انسان برترین مخلوق بود که خداوند او را اشرف مخلوقات قرار داده؛ اما امروز بشر خود را در جایگاه خدایی نشانده است. با وجود اعتقاد راسخ بشر به اومانیسم و تسلط آن بر دنیا با سه مذهب زیرمجوعه‌اش (لیبرالیسم، سوسیالیسم و نازیسم) امروزه شواهد علمی که بتواند تفاوت ذاتی معنی‌داری بین انسان‌ها و حیوانات نشان دهد؛ در دسترس نیست و پیش‌فرض اساسی اومانیسم با سوال مواجه شده است. آنچه ما آن را ذهن و آگاهی می‌نامیم و به عنوان وجه ممیزه انسان از حیوان نامیده می‌شود؛ شاید چیزی بیش از برخی الگوریتم‌های شیمیایی مغز نباشد.

در دنیای امروز همه‌ چیز به مثابه‌ی الگوریتم بررسی می‌شود؛ حتی انسان. او توانست بر جهان غلبه کند؛ زیرا الگوریتم‌های مغز او در تحلیل داده برترین الگوریتم حاکم بر جهان بود. با این حال در دنیایی که الگوریتم‌های بهتر از مغز انسانی توسط هوش مصنوعی عرضه شود؛ جایگاه انسان چه خواهد شد؟ آیا همان اتفاقی که بر سر انسان نئاندرتال آمد؛ در انتظار انسان خردمند است؟ آینده مبهم است و ما مسیر رشد تکنولوژی را نمی‌دانیم؛ با این حال آنچه مسیر آینده تاریخ بشر را تعیین می‌کند؛ تکلیف حضور او در کنار الگوریتم‌های برتر است.


نکات قابل تامل:

هر کتاب (اعم از تاریخی و...) سه نوع محتوای "ایده"، "اطلاعات" و "تحلیل" در اختیار ما قرار می‌دهد. ایده‌ی "انسان خداگونه" همچون ایده‌ی انسان خردمند جذاب است؛ با این اطلاعات ارائه‌شده در این کتاب نسبت به کتاب قبلی زردتر و کم‌مایه‌تر است؛ از این رو مخاطب بیش از این که با یک تحلیل علمی و منضبط روبرو باشد؛ با ایده‌های جذابی روبرو است که اتقان آن به خوبی نمایش داده نمی‌شود. هراری در این کتاب نتواسته به قوت انسان خردمند، مخاطب را با داستان خود همراه کند. شاید از همین رو است که عمده‌ی مخاطبان این کتاب را ضعیف‌تر از کتاب قبلی نویسنده قلمداد می‌کنند.

نکته‌ی مهمی که می‌توانست بر جذابیت این کتاب بیافزاید؛ استفاده از تحلیل اقتصاد سیاسی در مسیر آینده بشر است. آنچه مسیر گذشته بشر را ساخت؛ و نویسنده کمابیش به آن در کتاب قبلی اشاره کرد؛ منافع گروه‌های ذی‌نفع بود. آن‌ها در چارچوب دولت و بازار در دنیای مدرن علم را تامین مالی و جهت‌دهی کردند. داستان‌پردازی‌ها و مفاهیم انتزاعی که در طول تاریخ ساخته‌شده، در جهت منافع گروه‌های ذی‌نفع بوده است. حال آن‌ها دنیای فردا را چگونه می‌خواهند؟ انگیزه‌ی آن‌ها به کدامین سو است و چه عواملی بر اراده‌ی آن‌ها اثرگذار است؟ متاسفانه کتاب از این نگاه روند تاریخ آینده را بررسی نکرده و صرفا در جهت‌گیری تکنولوژی در دنیای آینده متوقف مانده است.


Image for post
Image for post

*همین متن در صفحه‌ی من در goodreads: 

**مرور من بر کتاب انسان خردمند: