اقتصاد تک محصولی (نفت) کشور

نفت در اقتصاد ایران به حدی رخنه کرده که با کمترین محدودیت و تحریم در فروش آن، مانند همین دوسال گذشته دچار مشکلات منابع مالی و تامین ارز مورد نیاز کشور می شویم. سال هاست که اقتصاد از راه صادرات نفت تغذیه کرد و مدام پول این طلای سیاه را بلعید و فرصت توسعه بخش های غیرنفتی دیگر را نداد و این در حالی است که درآمدهای نفتی پایدار نیست و اگر تحریم هم نباشد یک روز ذخائر نفتی به پایان می رسد.

ذخایر نفتی روز به روز در حال کاهش است
ذخایر نفتی روز به روز در حال کاهش است
ذخایر نفتی روز به روز در حال کاهش است

بر همین اساس به اعتقاد بسیاری از کارشناسان باید نفت را از اقتصاد جدا کرد تا ظرفیت‌های فعال بسیاری که در ایران وجود دارد را جایگزین درآمدهای نفتی کنیم تا با هر تحریمی دچار آسیب نشود. سال هاست که اقتصاد متکی بر نفت و دولتی بودن اقتصاد نه تنها در ایران بلکه در سایر کشورهایی که اقتصادی شبیه به ما را تجربه کرده اند، باعث شده است که ساختار اقتصاد با مشکلات بسیاری مواجه شود.

موضوع رهایی از صادرات تک محصولی که اقتصاد کشور و توسعه آن را متأثر از یک محصول می نماید و علاوه بر آن نوسانات قیمت در بازارهای جهانی که باعث نوسانات اقتصادی کشور هم می شود، یکی از مهمترین دغدغه های دولت مردان و سیاستگذاران بازرگانی و اقتصادی است.

صادرات غیر نفتی باید جایگزین نفت شود
صادرات غیر نفتی باید جایگزین نفت شود
صادرات غیر نفتی باید جایگزین نفت شود

در شرایط کنونی اقتصاد ایران، توسعه صادرات غیرنفتی از مهم ترین مسائل سیاسی و اقتصادی است که باید مورد توجه مسئولان کشور ، اقتصاددانان و محققان قرار گیرد. از این رو آگاهی از سیاست تشویقی اعمال شده در جهان و همچنین بررسی لوایح و قوانین به منظور تشویق و افزایش توسعه صادرات در داخل کشور، جهت رهایی از اقتصاد تک محصولی امری ضروری است .

توسعه صادرات غیرنفتی نه تنها از دیدگاه ارز آوری آن ، بلکه از نظر ایجاد اشتغال در داخل کشور از ا ولویت ویژه ای برخوردار است. ایران دارای ظرفیت های بسیاری در توسعه صادرات غیرنفتی است، با استفاده از توانمندی ها و مزیت هایی که در بخش های کشاورزی، معادن، خدمات فنی و مهندسی، شرکت های دانش بنیان و موقعیت جغرافیایی داریم به طور قطع می توانیم اقتصاد را از نفت برهانیم.

اقتصاد بدون نفت به معنای عدم استفاده از درآمدهای حاصل از فروش نفت کشور نیست، بسیاری از کارشناسان یا مسئولان اجرایی گمان می‌کنند که ترک اعتیاد نفتی نظام اقتصادی به معنای نادیده گرفتن سرمایه‌های ملی در حوزه نفت و گاز و بی‌توجهی به این ذخایر عمومی است؛ در حالی که اقتصاد بدون نفت بر فروش نفت و گاز با ارزش افزوده تمرکز دارد و هیچ‌گاه به سرمایه‌های ملی در حوزه انرژی بی‌توجهی نمی‌کند.

اقتصاد ایران به دلیل ماهیت نفتی بودن، به عنوان یک اقتصاد تک محصولی شناخته می شود و از زمان کشف نفت تاکنون در ۱۱۳ساله گذشته، یک چهارم از کل ذخایر خود را به مصرف رسانده و هم اکنون با ۲۰۸ میلیارد بشکه بعد از ونزوئلا و عربستان در رتبه سوم دنیا قرار دارد.

اقتصاد شکننده ایران وابستگی بسیار زیادی به نفت دارد. تغییرات و نوسانات حاصله از «نرخ و میزان فروش» این نعمت خدادادی، باعث شده است که همواره این اقتصاد با تکان های شدیدی روبه رو باشد. فاصله معنی دار درآمد نفتی ۱۱۷میلیارد دلار در سال ۹۰ تا ۸ میلیارد دلار در سال ۹۸، عملا باعث شده است که «اقتصاد یک کشور تک محصولی» مانند کشور ما به شدت آسیب ببیند. بنابراین قطع وابستگی به صادرات نفت خام در گام اول و جلوگیری از خام فروشی در گام دوم باید به قید فوریت، در دستور کار دولت قرار گیرد.

اقتصاد نفتی؛ بلای جان کشور 

به عقیده بسیاری از کارشناسان اقتصادی، با آنکه تحریم اثرات بسیار سنگینی را بر مردم و اقتصاد وارد کرد اما به خوبی نقاط شکننده اقتصاد ما را نشان داد، نفت یکی از این گلوگاه هاست از این رو لزوم توجه کارشناسان اقتصادی و نفتی را برای جداکردن اقتصاد از این نعمت طبیعی را می طلبد.

نعمتی که سال هاست به بلای جان اقتصاد ما بدل شده است. در این میان نقش بخش خصوصی بسیار پررنگ است، بخشی که میتواند با اتکا به قواعد علم اقتصاد به اقتصاد ما شتاب دهد.

دولت و بخش خصوصی در کنار هم

 تجربه سایر کشورهای بدون اقتصاد نفتی که از نفت و سایر مزیت های طبیعی بی بهره بودند اما دولت با برداشتن موانع از پیش روی این صنایع نه تنها باعث تقویت این بخش شد بلکه رشد اقتصادی را بی نیاز از نفت کرد.

 از این رو دولت برای نجات اقتصاد از چاه نفتی، باید به بخش خصوصی اطمینان کند، این اطمینان با حذف نهادهای دست و پاگیر، آزادسازی قیمت ها و در مراحل بعدی حذفت سوبسید، حاصل می شود؛ این سیاست قطعا در ابتدا با موانع سخت و مخالف نهادهای ذی نفع مواجه می شود، اما در صورت اجرا، می تواند اقتصاد ایران را مستقل از نفت کند.