سودای رهبری جهان، روابط چین و آمریکا در طول تاریخ − بخش اول

از سال 1949، روابط ایالات متحده و چین از بن‌بست‌های متشنج به ترکیبی درهم‌تنیده و پیچیده از تشدید تنش‌های دیپلماتیک و رشد فزاینده‌ی رقابت بین‌المللی، به ویژه اقتصادی، تبدیل شده است. در ادامه به نحوه شکل‌گیری روابط این دو از زمان پیدایش حکومت کمونیستی چین می‌پردازیم.

جمعیت مردم پیروزی کمونیست‌ها در چین را جشن می‌گیرند.
جمعیت مردم پیروزی کمونیست‌ها در چین را جشن می‌گیرند.
جمعیت مردم پیروزی کمونیست‌ها در چین را جشن می‌گیرند.

اکتبر 1949: جمهوری خلق چین تأسیس شد

مائو تسه‌تونگ، رهبر حزب کمونیست چین، جمهوری خلق چین را در اول اکتبر، پس از شکست دولت ناسیونالیست چیانگ کای‌شک (کمونیست‌های مورد حمایت دهقانان) در پکن تأسیس کرد. چیانگ و هزاران نفر از نیروهایش به تایوان فرار کردند و ایالات متحده که در طی جنگ جهانی دوم از دولت ناسیونالیست‌ها در برابر حمله نیروهای ژاپنی حمایت کرده بود، از دولت جمهوری تبعیدی چیانگ در جزیره تایپه حمایت کرد. این اقدام برای چندین دهه روابط ایالات متحده با سرزمین اصلی چین را محدود کرد.

ژوئن 1950: جنگ کره آغاز شد

ازدحام پناهندگان کره جنوبی هنگام فرار از پیشروی کمونیست‌ها، در جنوب سئول پل و جاده را مسدود کرد.
ازدحام پناهندگان کره جنوبی هنگام فرار از پیشروی کمونیست‌ها، در جنوب سئول پل و جاده را مسدود کرد.
ازدحام پناهندگان کره جنوبی هنگام فرار از پیشروی کمونیست‌ها، در جنوب سئول پل و جاده را مسدود کرد.

ارتش خلق کره شمالی (مورد حمایت اتحاد جماهیر شوروی) در ۲۵ ژوئن ۱۹۵۰ به کره‌جنوبی حمله می‌کند. سازمان ملل و ایالات متحده برای دفاع به کره جنوبی می‌شتابند. چین، برای تلافی گذشته و در حمایت از کره شمالی کمونیستی، وقتی نیروهای آمریکایی، سازمان ملل و کره جنوبی به مرز چین نزدیک می‌شوند، با آن‌ها درگیر می‌شود. تا زمانی که سازمان ملل، چین و کره شمالی در سال 1953 توافق‌نامه آتش بس را امضا کردند؛ حدود چهار میلیون نفر در این درگیری سه ساله جان خود را از دست دادند.

آگوست 1954: اولین بحران در تنگه‌ی تایوان

سربازان ملی‌گرای چینی مهمات را در کوئه‌موی تخلیه می‌کنند.
سربازان ملی‌گرای چینی مهمات را در کوئه‌موی تخلیه می‌کنند.
سربازان ملی‌گرای چینی مهمات را در کوئه‌موی تخلیه می‌کنند.

رئیس جمهور وقت آمریکا، دوایت آیزنهاور، محاصره‌ی تایوان توسط نیروی دریایی ایالات متحده را در سال 1953 برداشته و سبب شد تا چیانگ كای‌شك هزاران نیرو را در آگوست 1954 به جزایر کوئه‌موی و ماتسو در تنگه تایوان مستقر كند. ارتش آزادی‌بخش خلق چین با گلوله باران این جزایر به این اقدامات پاسخ می‌دهد. در ادامه واشنگتن با ناسیونالیست‌های چیانگ پیمان دفاعی مشترک امضا می‌کند.  ایالات متحده، در بهار سال 1955، چین را تهدید به حمله هسته‌ای می‌کند. در ماه آوریل آن سال، چین با ادعای پیروزی محدود، پس از خروج ملی‌گرایان از جزیره داچن، با مذاکره موافقت كرد. دوباره بحران‌ها در سال‌های 1956 و 1996 مانند زخم‌های کهنه سرباز کرد.

مارس 1959: قیام تبت

هزاران نفر در مقابل کاخ دالایی‌لاما به اشغال تبت توسط چینی‌ها اعتراض کردند.
هزاران نفر در مقابل کاخ دالایی‌لاما به اشغال تبت توسط چینی‌ها اعتراض کردند.
هزاران نفر در مقابل کاخ دالایی‌لاما به اشغال تبت توسط چینی‌ها اعتراض کردند.

نه سال پس از آن که جمهوری خلق چین کنترل تبت را دست گرفت، یک شورش گسترده در لهاسا رخ می‌دهد و هزاران نفر در نتیجه سرکوب ارتش، جان خود را از دست دادند. دالایی‌لاما نیز به هند فرار کرد. سازمان ملل و در رأس آن ایالات متحده، پکن را به دلیل نقض حقوق بشر در تبت  محکوم می‌کنند. در این راستا، آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا (CIA) به تسلیح مقاومت تبت کمک می‌کند.

اکتبر 1964: اولین آزمایش اتمی چین

آزمایش اتمی چین در صحرای گوبی در استان سین‌چیانگ.
آزمایش اتمی چین در صحرای گوبی در استان سین‌چیانگ.
آزمایش اتمی چین در صحرای گوبی در استان سین‌چیانگ.

چین، در اکتبر 1964، با اولین آزمایش بمب اتمی خود، به باشگاه قدرت‌های هسته‌ای می‌پیوندد. این آزمایش در حالی رخ داد که ایالات متحده و چین، بر سر افزایش درگیری در ویتنام دچار تنش‌های فزاینده‌ای شدند. در زمان آزمایش، چین نیروهایش را در مرز ویتنام متراکم کرده بود.

مارس 1969: درگیری مرزی چین و شوروی

سربازان چینی در نزدیکی مرز شوروی مستقر می شوند.
سربازان چینی در نزدیکی مرز شوروی مستقر می شوند.
سربازان چینی در نزدیکی مرز شوروی مستقر می شوند.

اختلافات در مورد امنیت، ایدئولوژی و مدل‌های توسعه، روابط چین و شوروی را متشنج کرد. سیاست‌های  رادیکال چین در صنعتی‌شدن، معروف به «جهش‌بزرگ‌به‌جلو»، اتحاد جماهیر شوروی را به فراخوانی مشاوران خود در سال 1960 سوق داد. این اختلافات در درگیری‌های مرزی، در مارس 1969، به اوج خود رسید. مسکو، واشنگتن را به عنوان بزرگترین تهدید چین، جایگزین آن می‌کند و شکاف چین و شوروی به نزدیک شدن پکن به ایالات متحده منجر می‌شود.

آوریل 1971: دیپلماسی پینگ پنگ

اعضای تیم پینگ پنگ ایالات متحده پس از ترک چین با خبرنگاران دیدار می‌کنند.
اعضای تیم پینگ پنگ ایالات متحده پس از ترک چین با خبرنگاران دیدار می‌کنند.
اعضای تیم پینگ پنگ ایالات متحده پس از ترک چین با خبرنگاران دیدار می‌کنند.

در اولین نشانه عمومی گرم شدن روابط بین واشنگتن و پکن، تیم پینگ پنگ چین، اعضای تیم ایالات متحده را در 6 آوریل 1971 به چین دعوت کرد. روزنامه‌نگارانی که بازیکنان ایالات متحده را همراهی کردند، از اولین آمریکایی‌هایی بودند که از سال 1949 مجاز به ورود به چین شدند. در ژوئیه سال 1971، وزیر امور خارجه آمریکا، هنری کیسینجر، سفری مخفیانه به چین داشت. اندکی پس از آن، سازمان ملل، جمهوری خلق چین را به رسمیت شناخت و به آن صندلی دائمی شورای امنیتی را اعطا کرد که از سال 1945 در اختیار جمهوری چیانگ کای‌شیک در تایوان قرار داشت.

جولای 1982: چین در دوران ریگان

رئیس جمهور رونالد ریگان و رئیس جمهور چین لی شیانانی از محافظان نظامی در پکن سان دیند، 26 آوریل 1984.
رئیس جمهور رونالد ریگان و رئیس جمهور چین لی شیانانی از محافظان نظامی در پکن سان دیند، 26 آوریل 1984.
رئیس جمهور رونالد ریگان و رئیس جمهور چین لی شیانانی از محافظان نظامی در پکن سان دیند، 26 آوریل 1984.

دولت ریگان تعهدنامه موسوم به «شش اطمینان» را به تایوان ارسال کرد: از جمله تعهد کرد که «قانون روابط با تایوان» را رعایت خواهد کرد، میان تایوان و چین واسطه نخواهد بود و هیچ موعدی برای خاتمه فروش اسلحه به تایوان تعیین نشده است. دولت ریگان سپس در اوت 1982 سومین بیانیه مشترک با جمهوری خلق چین را برای عادی‌سازی روابط امضا کرد. ایالات متحده بار دیگر تعهد به سیاست یک چین را تأیید کرد. اگرچه رونالد ریگان در طول مبارزات انتخاباتی ریاست‌جمهوری خود از روابط قوی‌تر با تایوان حمایت کرد، اما در نهایت، دولت او در اوج نگرانی‌های ایالات متحده از توسعه طلبی شوروی، تمام تلاش خود را برای بهبود روابط پکن و واشنگتن انجام داد. رئیس جمهور آمریکا، رونالد ریگان، در آوریل 1984 از چین بازدید کرد و در ژوئن همان سال، دولت ایالات متحده به پکن اجازه داد تا تجهیزات نظامی ایالات متحده را خریداری کند.

مارس 1996: اولین رای آزاد برای ریاست جمهوری تایوان

لی تنگ‌هوی در یک تجمع انتخاباتی.
لی تنگ‌هوی در یک تجمع انتخاباتی.
لی تنگ‌هوی در یک تجمع انتخاباتی.

لی تنگ‌هوی از حزب ملی‌گرایان، در اولین انتخابات ریاست جمهوری آزاد تایوان در مارس 1996، با اختلاف بسیار زیاد پیروز شد. این اتفاق در حالی رخ داد که چین با آزمایش‌های موشکی قصد داشت رأی‌دهندگان تایوانی را علیه رأی دادن به نامزد طرفدار به استقلال از چین، تحت تأثیر قرار دهد. این انتخابات یک سال پس از آن صورت می‌گیرد که چین سفیر خود را پس از آن که رئیس‌جمهور آمریکا، بیل کلینتون، اجازه بازدید لی از آمریکا را صادر کرد، به بازگشت به کشور فراخواند و سیاست پانزده ساله‌ی ایالات متحده در برابر اعطای ویزا به رهبران تایوان را تغییر می‌دهد. در سال 1996، واشنگتن و پکن توافق کردند که دیدار مقامات دوباره از سر بگیرند.

اکتبر 2000: روابط تجاری عادی

بندر عمق‌بالا در شانگهای
بندر عمق‌بالا در شانگهای
بندر عمق‌بالا در شانگهای

رئیس جمهور آمریكا، بیل كلینتون، در ماه اكتبر سال 2000، «قانون روابط آمریكا و چین» را امضا كرد. این قانون به پكن مجوز روابط تجاری دائمی با آمریكا اعطا و زمینه را برای پیوستن چین به سازمان تجارت جهانی در 2001 فراهم كرد. بین 1980 و 2004، تجارت آمریكا و چین از 5 میلیارد دلار به 231 میلیارد دلار افزایش یافت. در سال 2006، چین، از مکزیک به عنوان دومین شریک تجاری بزرگ ایالات متحده ‌پس از کانادا، پیشی می‌گیرد.

مارس 2007: چین هزینه‌های نظامی را افزایش داد

کادریان ارتش آزادی‌بخش خلق چین، بزرگترین ارتش حا حاضر جهان
کادریان ارتش آزادی‌بخش خلق چین، بزرگترین ارتش حا حاضر جهان
کادریان ارتش آزادی‌بخش خلق چین، بزرگترین ارتش حا حاضر جهان

در مارس 2007، چین از افزایش 18 درصدی بودجه‌ی هزینه‌های دفاعی خود با مجموع بیش از 45 میلیارد دلار، خبر داد. در طی دیدارهای سال 2007 در آسیا، دیك چنی، معاون رئیس جمهور آمریكا، اظهار داشت: «افزایش بودجه ارتش چین با هدف اعلام شده از سوی این كشور تحت عنوان «رشد صلح‌آمیز» سازگار نیست.» دولت چین در جوابیه‌ای اعلام کرد برای تهیه آموزش بهتر و حقوق بیشتر برای سربازان خود و «برای محافظت از امنیت ملی و تمامیت ارضی» کشور، هزینه های خود را افزایش می‌دهد.

نوامبر 2011: مایل شدن تمرکز ایالات متحده بر سمت آسیا

وزیر امور خارجه کلینتون در هونولولوی هاوایی، در حال سخنرانی در جمع رهبران APEC
وزیر امور خارجه کلینتون در هونولولوی هاوایی، در حال سخنرانی در جمع رهبران APEC
وزیر امور خارجه کلینتون در هونولولوی هاوایی، در حال سخنرانی در جمع رهبران APEC

هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه ایالات متحده، به عنوان اقدامی برای مقابله با نفوذ رو به رشد چین، درخواست «افزایش سرمایه‌گذاری دیپلماتیک، اقتصادی، استراتژیک و... در منطقه آسیا و اقیانوسیه» را تسلیم نهادهای مربوطه کرد. در همان ماه، در اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، باراک اوباما، رئیس‌جمهور ایالات متحده اعلام کرد که ایالات متحده و هشت کشور دیگر در مورد مشارکت در اقیانوس آرام به یک توافق‌نامه تجارت آزاد چند ملیتی دست یافته‌اند. بعداً اوباما از برنامه‌های خود برای استقرار 2500 تفنگدار دریایی در استرالیا خبر داد و همین امر انتقاد پکن را در پی داشت.

نوامبر 2012: رهبری جدید در چین

رأی‌گیری نمایندگان در جلسه اختتامیه هجدهمین کنگره حزب ملی کمونیست چین در 14 نوامبر 2012
رأی‌گیری نمایندگان در جلسه اختتامیه هجدهمین کنگره حزب ملی کمونیست چین در 14 نوامبر 2012
رأی‌گیری نمایندگان در جلسه اختتامیه هجدهمین کنگره حزب ملی کمونیست چین در 14 نوامبر 2012

هجدهمین کنگره حزب ملی چین با مهمترین تغییرات در دهه‌های گذشته همراه بود. نتیجه که تغییر حدود 70 درصد از اعضای ارگان‌های اصلی رهبری کشور (شامل کمیته دائمی دفتر سیاسی، کمیسیون نظامی مرکزی و شورای ایالتی) جایگزین شدند. لی كقیانگ، نقش نخست وزیر را بر عهده گرفت و شی جین پینگ جایگزین هو جینتائو به عنوان رئیس جمهور ، دبیر كل حزب كمونیست و رئیس كمیسیون نظامی مرکزی شد. سپس، وی یک سری سخنرانی درباره «جوان سازی» جمعیت چین ارائه داد.

30 مه 2015: هشدارهای ایالات متحده به چین در مورد دریای چین جنوبی

چین در ژوئن 2015 در جزیره سوبی‌ریف از مجمع‌الجزایر اسپراتلی شمالی زمین در حال توسعه ساحل
چین در ژوئن 2015 در جزیره سوبی‌ریف از مجمع‌الجزایر اسپراتلی شمالی زمین در حال توسعه ساحل
چین در ژوئن 2015 در جزیره سوبی‌ریف از مجمع‌الجزایر اسپراتلی شمالی زمین در حال توسعه ساحل

در چهاردهمین گفتگوی سالانه شانگریلا در مورد امنیت آسیا، اشتون کارتر، وزیر دفاع ایالات متحده از چین خواست که اقدامات بحث‌برانگیز توسعه‌ی اراضی سواحل و جزایر دریای چین جنوبی را متوقف کند و گفت که ایالات متحده مخالف «هرگونه نظامی‌گری بیشتر» در این منطقه مورد مناقشه است. پیش از کنفرانس، مقامات آمریکایی گفته بودند که تصاویر ستاد نیروی دریایی ایالات متحده، شواهدی را نشان می‌دهد که چین تجهیزات نظامی را در زنجیره‌ای از جزایر مصنوعی قرار داده است و این مغایر با ادعاهای پکن مبنی بر ساخت و سازهای غیرنظامی است.

22 مارس 2018: تعرفه‌های ترامپ چین را هدف قرار داد

یک کارگر داخل یک کارخانه الکترونیک در چینگدائو
یک کارگر داخل یک کارخانه الکترونیک در چینگدائو
یک کارگر داخل یک کارخانه الکترونیک در چینگدائو

دولت دونالد ترامپ در واکنش به آنچه کاخ سفید ادعا می‌کند سرقت فناوری و مالکیت معنوی ایالات متحده است، تعرفه‌های گسترده‌ای بر واردات چین به ارزش حداقل 50 میلیارد دلار اعمال کرد. با شروع تعرفه‌های واردات فولاد و آلومینیوم، این اقدامات، کالاهایی از جمله پوشاک، کفش و لوازم الکترونیکی را هدف قرار داد و برخی از سرمایه‌گذاری‌های چین در ایالات متحده را محدود کرد. چین در اوایل ماه آوریل اقدامات تلافی‌جویانه‌ای را در مورد طیف وسیعی از محصولات ایالات متحده اعمال کرد و نگرانی از جنگ تجاری بین بزرگترین اقتصادهای جهان را برانگیخت. این اقدام نشان‌دهنده‌ی سختگیری رویکرد رئیس جمهور آمریکا در قبال چین پس از جلسات در سطح مقامات ارشد با رئیس جمهور شی و دولتش در آوریل و نوامبر 2017 است.

1 دسامبر 2018: کانادا شرکت هوآوی را دستگیر کرد

مردی در هنگام برگزاری جلسه دادرسی درخواست وثیقه‌ی منگ وانژو، تابلوی درخواست آزادی وی را در خارج از دادگاه کانادا نگه‌داشته است.
مردی در هنگام برگزاری جلسه دادرسی درخواست وثیقه‌ی منگ وانژو، تابلوی درخواست آزادی وی را در خارج از دادگاه کانادا نگه‌داشته است.
مردی در هنگام برگزاری جلسه دادرسی درخواست وثیقه‌ی منگ وانژو، تابلوی درخواست آزادی وی را در خارج از دادگاه کانادا نگه‌داشته است.

منگ وانژو، مدیر ارشد مالی شرکت مخابرات و الکترونیک هوآوی، به درخواست ایالات متحده در کانادا دستگیر شد. وزارت دادگستری ایالات متحده ادعا کرد که هواوی و منگ تحریم‌های تجاری علیه ایران را نقض کرده و مرتکب کلاهبرداری شده‌اند و خواستار استرداد وی شد. در یک تلافی آشکار، چین دو شهروند کانادایی را متهم به زیر پا گذاشتن امنیت ملی چین کرده و بازداشت کرد. مقامات چین دستگیری منگ را «یک حادثه جدی سیاسی» خوانده و خواستار آزادی فوری وی شدند. با آن که مقامات آمریكایی بر روند قانونی بی‌طرفانه و غیرسیاسی تأكید کردند، اما رئیس جمهور آمریکا، دونالد ترامپ اظهار کرد كه اتهامات منگ می‌تواند به عنوان اهرم فشار در گفتگوهای تجاری آمریكا و چین مورد استفاده قرار گیرد.

5 آگوست 2019: ایالات متحده چین را به عنوان یک عامل دستکاری ارز معرفی کرد

یک کارمند بانک در حال شمردن دلار آمریکا و یوان چین
یک کارمند بانک در حال شمردن دلار آمریکا و یوان چین
یک کارمند بانک در حال شمردن دلار آمریکا و یوان چین

پس از این‌که بانک مرکزی چین اجازه داد یوان به طور قابل توجهی ضعیف شود، دولت ترامپ چین را متهم به «دستکاری ارز» کرد. این نامگذاری که برای اولین بار از سال 1994 به چین اعمال شد، عمدتاً نمادین است؛ اما باید توجه داشت که این نامگذاری، کمتر از یک هفته پس از اعلام تعرفه‌های بالاتر 300 میلیارد دلاری ترامپ بر کالاهای وارداتی از چین صورت گرفت. این بدان معناست که هر آن‌چه ایالات متحده از چین وارد کرد، با مالیات روبرو شد. در آن زمان، پکن هشدار داد که این نامگذاری «سبب آشفتگی بازار مالی خواهد شد.»