تغییر نام و چالش‌های آن از منظر حقوقی

بسیاری از افراد در مقاطع گوناگون زندگی خود ممکن است به فکر تغییر نام یا شهرت خود بیافتند. صرف‌نظر از این که هیچ فردی در تعیین نام خود در زمان تولد دخالتی ندارد؛ بسیاری از موارد اقدام برای تغییر نام با حمایت کامل خانواده و آشنایان صورت می‌گیرد. موارد قابل توجهی از تغییر نام افراد به دلیل آن است که آن فرد در زندگی و کار خود با نام دیگری شناخته شده و در حقیقت، نام شناسنامه‌ای وی هیچ کاربردی به جز در موارد ثبتی و حقوقی برای او ندارد و حتی در بسیاری از موارد باعث سردرگمی، سوءتفاهمات و مشکلات بی‌مورد نیز می‌گردد.

تغییر نام در زمره فرآیندهای اداری سازمان ثبت و احوال کشور است.
تغییر نام در زمره فرآیندهای اداری سازمان ثبت و احوال کشور است.
تغییر نام در زمره فرآیندهای اداری سازمان ثبت و احوال کشور است.

اصلی‌ترین دلایل تغییر نام

بسیاری از موارد درخواست برای تغییر نام، اساساً دلایلی مانند مذهبی یا برعکس، غیرمذهبی بودن، از مد افتاده بودن و مورد تحقیر و تمسخر بودن ندارند و دلایلی که افراد متقاضی با محوریت آن‌ها اقدام به این تغییر می‌کنند، بسیار منطقی بوده و حتماً پیامدها و مشکلات عدم تغییر نام برای آنان به قدری هست که به این تصمیم رسیده‌اند.

بیش‌تر افرادی نیز که برای احساس بهتر یا اعتماد به نفس بیش‌تر، خواهان اسم قشنگ‌تری (به زعم خود) هستند؛ افرادی هستند که از اسم خودشان راضی نیستند و در عین این‌که با دین و مذهب مشکلی ندارند، ممکن است به تغییر نام مذهبی خود صرفاً به دلایل روانی و آرامش ذهنی نسبت به تصویری که از خود دارند، تبادر ورزند.

البته باید این حقیقت را نیز در نظر داشت که بعضی نام‌ها در طول زمان، از منظر آوایی و معنایی تغییر پیدا کرده و امروزه تصویری نامطلوب در عرصه اجتماعی ایجاد کرده‌اند. بعضی اسم‌ها نیز در بسیار زیادی از افراد مورد استفاده قرار گرفته‌اند و آن حس منحصر به فرد بودن یا متفاوت بودنی که نیاز روانی برخی افراد را ارضاء ‌می‌کنند، با خود ندارند؛ البته بسیاری از اشخاص هم هستند که هیچ مشکلی با این موضوع نداشته و ندارند.

دو اسمی‌ها

افرادی با نام دو کلمه‌ای و یا افراد با دو نام یا اصطلاحاً «دو اسمه»ها، مدتهاست که جریان اصلی متقاضیان به خود اختصاص داده‌اند. اسم شناسنامه‌ای شان اسمی است که سالیان سال است که مورد استفاده قرار نمی گیرد و در میان خانواده و دوستان و آشنایان، همگی او را با نام دیگری می شناسند. این مسئله ممکن است باعث نوعی دوگانگی در شخص شود تا جایی که حتا قابل تحمل نباشد و در حالت شدیدتر، فرد را دچار ناراحتی های اعصاب و روان کند!

روش‌های تغییر نام

برای تغییر نام از دو روش می‌توان اقدام کرد:

1 - ثبت احوال؛

2 - دادگاه.

 ثبت احوال

تغییر نام از طریق ثبت احوال، شامل موارد محدودی است و پروتکل‌های خاصی دارد. البته بارها از سوی افراد اعلام شده است که در استان‌ها یا شهرهای گوناگون کشور مجدودیت‌های بیش‌تری نیز وجود دارد که مطابق با قوانین موجود و با استناد به اظهار نظر سازمان ثبت احوال کل کشور، این محدودیت‌های اضافی ناشی از اعمال سلیقه افراد و دستگاه‌های دولتی در آن محل جغرافیایی خاص یا و یا اعمال نظر نهادهای فرهنگی به دلیل ملاحظات و شرایط فرهنگی آن نقطه از کشور است که سبب موانعی برای تغییر نام یا ممانعت از آن می‌شود.

تغییر نام در ثبت احوال
تغییر نام‌های ممنوع و تصحیح اشتباه ثبتی از جمله جنس صاحب شناسنامه، مدر صلاحیت هیئت حل اختلاف سازمان ثبت احوال بوده و ضرورتی به تقدیم هیچ دادخواستی در دادگاه نیست. ازآن جایی که در سال 1396، دیوان عدالت اداری، تغییر نام را یک موضوع اداری و غیرقضایی قلمداد نموده است؛ مسیر برای مراجعه مستقیم متقاضیان تغییر نام به ادارات ثبت احوال محل جهت صدور شناسنامه‌ی جدید هموار است اما ... هنوز هم به دلایلی که ذکر شد، مردم در بیش‌تر موارد ناچارند از طریق دادگاه به تغییر نام اقدام کنند.

سماجت، مقاومت و کارشکنی ادارات ثبت احوال
سازمان ثبت احوال، در عمل به رأی لازم‌الاجرای دیوان عدالت اداری شرطی اضافه کرده است و آن این است که نام مورد تقاضا باید در طی پنج سال اخیر، فراوانی بیش‌تری از اسم شناسنامه‌ای فرد داشته باشد؛ به طور مثال، اگر نام شخصی در شناسنامه سعید باشد، می‌تواند از طریق اداره ثبت احوال به راحتی آن را به محمد یا علی تغییر دهد؛ در غیر این صورت، چاره‌ای جز مراجعه به دادگاه نخواهد داشت. مثلاً شخصی با نام محسن در شناسنامه، امکان این‌که از طریق مراجعه مستقیم به اداره ثبت احوال بتواند اسم خود را به آرین تغییر دهد؛ اگر نگوییم غیرممکن، بسیار ناچیز است. بنابراین، تنها راه مانده برای فرد اقدام از طریق دادگاه حقوقی خواهد بود؛ البته این بدان معنا نیست که این اقدام هم لزوماً موفقیت‌آمیز به پایان رسد. این رویه، درخواست تعداد زیادی از متقاضیان را با موانع  و مشکلات جدیدی مواجه نموده و افرادی که امید خود را از دست نداده و جدیت لازم را داشته باشند، ناگزیر به مراجعه به دادگاه و گاهاً استخدام وکیل دادگستری می‌کند.

دادگاه

تغییر نام از طریق دادگاه، می‌تواند دارای نتایج مثبت و احتمال موفقیت بیش‌تری از فرآیندهای اداری معمول باشد؛ هرچند این به معنی ساده‌تر بودن آن نیست.

اقدام برای تغییر نام
ابتدا باید با در دست داشتن شناسنامه و کارت ملی خود، به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و دادخواست تغییر نام خود را تنظیم و ثبت کنید. البته این کار را می‌توان به وکیل معتبر دادگستری نیز سپرد؛ لذا، اگر دادخواست توسط وکیل دادگستری تنظیم و ثبت شود، نیازی به حضور شما و ارایه حضوری مدارک به دفتر خدمات قضایی نخواهد بود.

مدارک لازم برای تغییر نام
علاوه بر مدارکی که در بالا بدان اشاره شد، عمدتاً لازم است تا استشهادیه‌ای با امضای حداقل دو نفر انسان بالغ و عاقل، تنظیم شده باشد تا جهت تسلیم به دادگستری مورد استقاده قرار گیرد. «خوانده» در پرونده تغییر اسم، اداره ثبت احوال محل صدور شناسنامه‌ی شخص متقاضی و «خواهان» نیز خود وی است. لازم نیست حتماً خواهان تقاضای تغییر نام خود را در شهرستان محل صدور شناسنامه مطرح و ثبت کند مگر آن‌که دلیل یا منع قانونی برای موردی خاص وجود داشته باشد. لذت اغلب دادخواست‌های تغییر نام در محل اقامت خواهان مطرح شده تا در صورت لزوم برای حضور یافتن شهودی که در استشهادیه از آنان نام برده شده است، در محل دادگستری، مشکل یا مزاحمت کمتری برای طرفین درگیر صورت پذیرد.

جلسه دادگاه رسیدگی به درخواست تغییر نام
در روز جلسه اول رسیدگی، خواهان باید ضمن در دست داشتن استشهادیه تنظیم شده، شهود خود را حاضر کند؛ مگر آن که دادگاه شهود را برای این جلسه لازم نداشته و جلسه دیگری برای استماع شهادت گواهان پرونده تعیین کند. به طور معمول، صرف داشتن استشهادیه‌ای که به درستی تنظیم شده و معتبر باشد، بدون حضور شهود در دادگاه، برای بررسی پرونده متقاضی کفایت می‌کند.

واکنش ثبت احوال
اداره ثبت احوال در وهله‌ی اول و معمولاً از طریق نماینده خود، طی لایحه‌ای مخالفت خود را با تقاضای خواهان ابراز می‌کند! لذا حکمی در دادگاه صادر می‌شود که ظرف بیست روز از ابلاغ دادنامه، قابل اعتراض بوده و متقاضی می‌تواند در خواست تجدیدنظر کند. در صورت انجام تجدیدنظرخواهی، پرونده به دادگاه تجدیدنظر استان ارسال خواهد شد.

مدت زمان دادگاه‌های تغییر نام
دادگاه بدوی معمولاً بین یک تا سه ماه و گاهی بیش از سه ماه و در صورت تجدیدنظرخواهی، حدود یک تا دو ماه در دادگاه تجدیدنظر طول می‌کشد. اگر نتیجه‌ی دادگاه مثبت شود، خواهان با مراجعه به دادگاه بدوی، تقاضای صدور گواهی قطعیت دادنامه را می‌کند و با دریافت آن و با مراجعه به خوانده و ارایه مدارک لازم (چند قطعه عکس و فیش‌های واریزی خدمات)، ظرف مدت تقریبی یک تا دو هفته‌ی کاری، شناسنامه خود را با نام تغییریافته دریافت خواهد کرد.

کدام نام‌ها را می‌توان به سهولت تغییر داد
دادگاه‌های تجدیدنظر تهران، به جز تعدادی از اسامی، معمولاً متقاضی را ناکام می‌کنند؛ آن‌ها در خصوص اسم‌هایی مانند رقیه، معصومه، خدیجه، حمیده، صدیقه، سکینه، کبری، صغری، ربابه، بتول، کلثوم، اکرم، اعظم، اشرف و … دعوی تغییر نام را می‌پذیرند.

نتیجه مثبت یا منفی دادگاه تغییر نام

تغییر نام، هنوز از موضوعاتی است که اگر نگوییم بلاتکلیف مانده، دست کم هنوز قطعیتی در آن نشده است و بارها دیده شده است که حتی سلیقه‌ی فردی قضات نیز در آن مؤثر می‌افتد و بعضی از دادگاه‌ها، خود درخواست تغییر نام را نمی‌پذیرند. شایان ذکر است که درخواست تغییر نام برای هر نام دلخواه، بیش‌تر از یک مرتبه امکان اقدام قضایی وجود ندارد؛ لذا چنان‌چه درخواست تغییر اسم شما با حکم رد یا بطلان دعوی مواجه شود، دیگر امکان تغییر نام به اسم دلخواه مورد درخواستتان وجود نخواهد داشت.البته نباید از ناگفته بماند که در بعضی از دادگاه‌های بدوی، قضات شریفی حضور دارند که به واقعیات جامعه واقف بوده و با استناد به اصالة‍الاباحه و توجه به عدم ممنوعیت قانونی در خصوص تغییر نام، دعوی تغییر نام را می‌پذیرند.