معرفی کاشی کاری ایرانی

Image for post
Image for post

کاشی کاری ایرانی از معروف‌ترین هنرهای تزئینی به کار رفته در آثار و بناهای قدیمی ایرانی است که از سابقه‌ای دیرینه و غنی در کشور ما برخوردار است. معماران برجسته ایرانی از این هنر ارزشمند، به منظور پوشاندن سطوح در اماکن عمومی همچون مساجد، معابد، بناهای حکومتی، مدارس، خانه‌های اشرافی، حمام‌ها  استفاده می‌کردند.

زیبایی اسرارآمیز و خیره‌کننده نماهایی که در گذشته‌های دور با هنر کاشی‌ کاری تزیین شده‌اند، هر ساله بسیاری از گردشگران را از داخل کشور و اقصی نقاط جهان به خود جذب می‌کند.

Image for post
Image for post

تاریخچه کاشی کاری ایرانی

معنی واژه «کاشی» در لغت‌نامه دهخدا، نوعی خشت تنک ذکر شده که پس از نقاشی یا آغشته ساختن آبگینه ساییده بر روی آن و پخته شدن، به شکل چینی در می‌آید. همچنین عده‌ای معتقدند، نام کاشی برگرفته از کاشان بوده و نشان از ساخت نمونه‌های اولیه کاشی در این شهر یا رونق صنعت کاشی‌کاری در دوره‌ای از ادوار تاریخی در این دیار است.

Image for post
Image for post

کاشی‌کاری در وجه خام و اولیه آن به عنوان یکی از اجزای تزئینات دیواری در اماکن مقدس و کاخ‌ها در دوره‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی مطرح بوده است. به عنوان مثال می‌توان به موزاییک‌کاری‌ها و نقش‌های ایجادشده با سنگ‌های رنگی در شهر باستانی بیشاپور در استان فارس اشاره نمود. به نظر می‌رسد هنر نقش‌اندازی با موزاییک به دنبال جنگ شاپور اول با والرین و حضور اسیران رومی در ایران به کشور ما راه یافته است.

اگرچه در برخی منابع نشانه‌هایی از وجود صنعت کاشی‌کاری در ایران قبل از اسلام به چشم می‌خورد، اما مقالات علمی بسیاری، دوران اوج و شکوفایی این هنر اصیل را مربوط به قرون اولیه پس از اسلام می‌دانند. از این رو در ادامه این مطلب تنها به بیان نتایج منابع مکتوب علمی که عمدتا در خصوص تغییر و تحولات کاشی‌کاری در دوران حکومت‌های ایرانی بعد از اسلام هستند، بسنده می‌کنیم.

Image for post
Image for post

کاشی کاری ایرانی بعد از ورود اسلام به ایران

در ادامه به بررسی کاشی کاری پس از ورود دین اسلام به ایران در دوره های مختلف تاریخی خواهیم پرداخت:

1- کاشی کاری ایرانی در دوران سلجوقیان

تحقیقات علمی صورت‌گرفته نشان می‌دهند، هنر کاشی‌کاری به عنوان یک عنصر تزئینی مهم در قرن پنجم هجری قمری و در زمان حکومت سلجوقیان در ایران گسترش یافت. به نقل از برخی منابع طی قرون اولیه پس از ظهور اسلام، هنر کاشی‌کاری در عراق که مراکز خلافت در آن زمان بود، کاربرد گسترده‌ای پیدا کرد.

Image for post
Image for post

در ایران بعد از اسلام، دوران سلجوقیان را می‌توان سرآغاز استفاده گسترده از کاشی کاری سبک ایرانی در تزئینات بناهای مهم به حساب آورد. امروزه نمونه‌هایی از کاشی‌کاری دوران سلجوقی در اماکن متبرکه از جمله حرم امام رضا (ع) و مسجد جامع عتیق اصفهان به چشم می‌خورد.

2- کاشی کاری سبک ایرانی در دوران ایلخانیان

پس از عهد سلجوقیان، دوران ایلخانی را می‌توان نقطه عطفی در هنر کاشی کاری ایرانی به حساب آورد. علاقه و توجه خاص حاکمان ایلخانی به این هنر اصیل، منجر به به‌کارگیری آن در سطوح داخلی و خارجی بناهای مذهبی و غیرمذهبی آن زمان شد و از طرف دیگر رشد و ترقی این صنعت را بیش از پیش رقم زد.

گنبد سلطانیه در استان زنجان یکی از آثار منحصربه‌فرد این دوره است که سطح خارجی گنبد عظیم آن با کاشی‌هایی به رنگ فیروزه‌ای پوشیده شده. عناصر تزئینی در نمای بیرونی این گنبد با روش‌هایی همچون معرق‌کاری، معقلی، کاشی‌ تک‌رنگ و لعاب‌پران اجرا شده است. همچنین معماران این بنا در ایوان‌های داخلی طبقه اول با تلفیق آجر و کاشی، چشم‌اندازهای خیره‌کننده‌ای خلق کرده‌اند.

Image for post
Image for post

3- کاشی‌ کاری ایرانی در عصر تیموریان

عصر تیموری را می‌توان دوران اوج و ترقی هنر تذهیب به شمار آورد. این شیوه که نخست برای آرایش کتب مذهبی و تاریخی آن زمان به کار گرفته می‌شد، به دلیل ظرفیت اجرایی بالا در تزئین کاشی‌کاری‌ها، خیلی زود به این صنعت نیز راه یافت برای مثال می‌توان به تذهیب و تزئینات کاشی‌کاری‌های مسجد گوهرشاد به عنوان یکی از معروف‌ترین بناهای این دوره اشاره کرد.

Image for post
Image for post

تکنیک‌های کاشی‌کاری در عصر تیموریان در 3 گروه جای می‌گیرد:

  • کاشی‌کاری منفرد به شکل زیرلعابی
  • کاشی‌کاری هفت‌رنگ و لعاب نقاشی تک‌رنگ
  • کاشی معرق و شیوه بنایی

عمده کاشی‌های مسجد گوهرشاد به شیوه معرق و پوشیده از نقوش ختایی، هندسی و اسلیمی است. در طرح‌های اسلیمی، هنرمند از پیچ و تاب ساقه گیاهان الهام گرفته و کاشی‌کاری‌هایی که بدین نحو مزین شده‌اند، شامل خطوط خمیده و مدور تکراری با قرینه یا بی‌قرینه هستند. محراب این مسجد نیز با کاشی‌های معرق و ترکیبی از نقوش اسلیمی در رنگ‌های سفید، فیروزه‌ای، زرد در پس‌زمینه لاجوردی تزئین شده است.

نقوش ختایی به صورت مجموعه‌ای از گل‌ها، برگ‌ها، جوانه‌ها و غنچه‌ها بر روی ساقه‌های پیچ‌خورده تصویر می‌شوند و در حقیقت این سبک نیز حیات خود را از طبیعت الهام گرفته است. نقاشی گل‌وبوته‌هایی که با ظرافیت از میان خطوط اسلیمی عبور می‌کنند، در آرایش حواشی نمای ایوان شمالی مسجد به کار گرفته شده است.

Image for post
Image for post

4- کاشی کاری ایرانی در عصر صفویه

پس از تیموریان، شاهد به تخت نشستن سلسله صفویه در ایران هستیم که یکی از قدرتمندترین حکومت‌های تاریخ ایران به شمار می‌آید. این دوره با ایجاد تحول عظیم در معماری و سایر هنرهای معروف آن زمان همراه است. با حمایت و توجه ویژه شاهان صفویه به آبادانی و پیشرفت کشور، تکنیک‌های تزئین بنا با هنر کاشی‌کاری، به اماکنی همچون مساجد، کاروانسراها، حمام‌ها، بازارها، مدارس، کاخ‌ها، مقبره‌ها راه یافت.

مدرسه خان شیراز که از مهم‌ترین مدارس ساخته‌شده در عصر صفویه است، بنایی کامل در زمینه به‌کارگیری انواع تزئینات معماری از جمله آجرکاری، کاشی‌کاری تک‌رنگ، گره‌کشی، مقرنس‌کاری و آرایش بنا با پوشش‌های معرق و هفت‌رنگ، محسوب می‌شود. این مدرسه در قرن 11 هجری قمری و در دوران حکومت شاه عباس اول به دست الله وردی خان و پسرش امامقلی خان بنا شد. قسمت‌هایی از این مدرسه که با هنر کاشی‌کاری تزئین شده شامل برج‌های واقع در ضلع غربی، فضای درونی ایوان‌ها، سردر، پیشانی طاق‌نماها می‌شود.

Image for post
Image for post

در عمده کاشی‌کاری‌های مدرسه خان نقوشی از گیاهان، حیوانات و خطوط هندسی به چشم می‌خورد. نقوش گیاهی تصاویر گل و بوته، گل و گلدان، درخت، سبک‌های ختایی و اسلیمی را شامل می‌شود. عمده تزئینات این بنا در بخش نورگیرهای غربی، کتبیه مربعی واقع در ایوان جنوبی و سقف هشتی با عناصر گیاهی تصویر شده است. سقف هشتی را با تصاویری از گل‌های شاه عباسی کوچک و بزرگ، انواع برگ‌ها و گره‌ها، غنچه‌ها و … می‌توان یکی از زیباترین قسمت‌های مدرسه خان دانست. در واقع تزئینات سقف هشتی را به کاشی‌کاری گنبد مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان شبیه می‌دانند.

Image for post
Image for post

5- کاشی کاری سبک ایرانی در عصر قاجار

در دوران قاجار با تغییر پایتخت به تهران و وجود هنرمندان خوش‌ذوق در این دوره، هنر کاشی‌کاری سنتی در ایران به شکل صنعتی تکامل یافته درآمد. حکام قاجار نیز به استفاده از کاشی‌کاری در تزئینات بناهای مذهبی و حکومتی علاقه نشان دادند و از آن حمایت کردند. اما نکته حائز اهمیت تغییراتی است که در این زمان نسبت به دوره پیشین یعنی صفویه در هنر کاشی کاری ایرانی ایجاد شد. این تغییرات عمدتا حاصل پیوند فرهنگ‌ میان کشورهایی است که در آن دوره زمانی در ایران حضور سیاسی داشتند.

Image for post
Image for post

منبع: sahand-chemicals.com